بازار ارز همواره یکی از مهم‌ترین متغیرهای اقتصاد ایران بوده و تغییرات آن بر قیمت کالاها، تورم، سرمایه‌گذاری و تصمیمات فعالان اقتصادی تأثیر مستقیم دارد. در همایش «چشم‌انداز اقتصاد ایران 1405»، امیرمحمد گلوانی، کارشناس اقتصادی، با بررسی عوامل بنیادین اثرگذار بر نرخ ارز، دو سناریوی متفاوت برای آینده بازار ارز ایران ترسیم کرد.
به گفته این کارشناس، برخلاف تصور رایج، تعیین نرخ ارز تنها به سیاست‌های بانک مرکزی وابسته نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از عوامل مانند درآمدهای نفتی، رشد نقدینگی، خروج سرمایه، تورم و شرایط سیاسی، مسیر بلندمدت بازار ارز را مشخص می‌کنند.
بازار غیررسمی؛ بازیگر اصلی تعیین نرخ ارز
گلوانی در ابتدای سخنان خود به ساختار بازار ارز ایران اشاره کرد و گفت بخش قابل‌توجهی از معاملات ارزی کشور در بازار غیررسمی انجام می‌شود؛ بازاری که بسیاری از نیازهای ارزی اقتصاد، از جمله خروج سرمایه، قاچاق کالا و سایر تقاضاهایی که در بازار رسمی پاسخ داده نمی‌شوند، به آن منتقل شده‌اند.
به اعتقاد وی، وجود نظام چندنرخی ارز و تقسیم تقاضاها به «مجاز» و «غیرمجاز» موجب شده بخش بزرگی از تقاضای واقعی از بازار رسمی خارج شده و وارد بازار آزاد شود. در نتیجه، تحلیل نرخ ارز بدون در نظر گرفتن این بخش، تصویر دقیقی از واقعیت اقتصاد ایران ارائه نمی‌دهد.
چه عواملی بیشترین تأثیر را بر قیمت دلار دارند؟
این کارشناس اقتصادی تأکید کرد که درآمدهای نفتی یکی از سریع‌ترین عوامل اثرگذار بر نرخ ارز در ایران هستند.
به گفته او، تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که کاهش درآمدهای ارزی حاصل از صادرات نفت می‌تواند در مدت کوتاهی باعث جهش نرخ دلار شود.
در مقابل، متغیرهایی مانند رشد نقدینگی و تورم اگرچه به صورت فوری عمل نمی‌کنند، اما در بلندمدت ارزش پول ملی را کاهش داده و زمینه افزایش نرخ ارز را فراهم می‌کنند.
گلوانی همچنین این تصور را که نرخ ارز باید دقیقاً به اندازه نرخ تورم افزایش یابد، رد کرد و آن را برداشتی ساده‌انگارانه از روابط اقتصادی دانست. به گفته او، نرخ ارز تابع مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی است و نمی‌توان تنها با استناد به نرخ تورم، آینده آن را پیش‌بینی کرد.
آیا بانک مرکزی می‌تواند نرخ ارز را کنترل کند؟
به اعتقاد این کارشناس، مداخلات بانک مرکزی می‌تواند در کوتاه‌مدت از شدت نوسانات بازار ارز بکاهد، اما قادر به تغییر روند بلندمدت بازار نیست.
وی با بررسی روند تاریخی نرخ ارز از دهه ۱۳۴۰ تاکنون توضیح داد که دوره‌های ثبات بازار ارز معمولاً همزمان با شرایط زیر بوده‌اند:
- تورم پایین
- رشد اقتصادی مناسب
- درآمدهای بالای نفتی
- کاهش خروج سرمایه
- ثبات در روابط خارجی
به عنوان نمونه، در دهه ۱۳۸۰ با وجود درآمدهای بالای نفتی و رشد اقتصادی مطلوب، نرخ ارز طی حدود ۱۰ سال تنها نزدیک به ۳۳ درصد افزایش یافت؛ در حالی که طی سال‌های اخیر رشد سالانه نرخ ارز در برخی مقاطع به بیش از ۷۰ درصد نیز رسیده است.
این موضوع نشان می‌دهد که سیاست‌های اداری به تنهایی نمی‌توانند جایگزین اصلاح متغیرهای بنیادین اقتصاد شوند.
خروج سرمایه؛ یکی از عوامل پنهان افزایش نرخ ارز
بخش دیگری از تحلیل گلوانی به بررسی تراز ارزی کشور اختصاص داشت. با بررسی درآمدهای نفتی، صادرات غیرنفتی و سایر منابع ارزی طی سال‌های گذشته نشان داد که بخش قابل توجهی از ارز واردشده به کشور در اقتصاد داخلی باقی نمانده است.
طی دو دهه گذشته صدها میلیارد دلار سرمایه از اقتصاد ایران خارج شده یا وارد چرخه تولید و سرمایه‌گذاری داخلی نشده است. این موضوع علاوه بر کاهش منابع ارزی، فشار مضاعفی بر بازار ارز وارد کرده و هزینه مداخلات بانک مرکزی را نیز افزایش داده است.
سه روش برای پیش‌بینی نرخ ارز
گلوانی در ادامه سه روش متداول پیش‌بینی نرخ ارز را معرفی کرد.
1. مدل برابری قدرت خرید
در این روش، نرخ ارز بر اساس اختلاف تورم داخلی و خارجی محاسبه می‌شود.
اگرچه این مدل در بسیاری از کشورها کاربرد دارد، اما به دلیل محدودیت‌های تجارت خارجی، تعرفه‌های گمرکی، تحریم‌ها و تفاوت ساختار اقتصادی ایران، دقت آن در کوتاه‌مدت پایین است.
2. مدل پولی
در این مدل، عواملی مانند رشد نقدینگی، رشد اقتصادی و حجم پول در اقتصاد مبنای پیش‌بینی قرار می‌گیرند.
گلوانی نسخه تعدیل‌شده این مدل را مناسب‌تر دانست؛ زیرا علاوه بر متغیرهای پولی، درآمدهای نفتی نیز در آن لحاظ می‌شود و به همین دلیل، انطباق بیشتری با واقعیت اقتصاد ایران دارد.
3. مدل ترکیبی
به گفته این کارشناس، استفاده همزمان از چند مدل و انتخاب سال پایه مناسب می‌تواند دقت پیش‌بینی نرخ ارز را افزایش دهد.
سناریوی اول؛ اگر شرایط فعلی ادامه پیدا کند
در نخستین سناریو فرض شده است که نه توافق سیاسی مهمی حاصل شود و نه درگیری جدیدی رخ دهد. در این شرایط، با فرض تداوم تورم بالا، رشد نقدینگی، رشد اقتصادی محدود و صادرات نفت و گاز در حدود ۴۰ میلیارد دلار، برآورد مدل‌های اقتصادی نشان می‌دهد:
- نرخ ارز بین ۱۹۰ تا ۲۵۸ هزار تومان قرار خواهد گرفت.
- میانگین پیش‌بینی‌ها حدود ۲۳۰ تا ۲۴۰ هزار تومان است.
گلوانی معتقد است مدل پولی به دلیل در نظر گرفتن نقش نقدینگی و درآمدهای نفتی، به واقعیت اقتصاد ایران نزدیک‌تر از سایر مدل‌هاست.
سناریوی دوم؛ تشدید تنش‌های سیاسی
سناریوی دوم بر پایه افزایش تنش‌های سیاسی و امنیتی تنظیم شده است.
در این حالت فرض می‌شود:
- صادرات نفت کاهش یابد.
- رشد اقتصادی افت کند.
- نقدینگی با سرعت بیشتری افزایش پیدا کند.
- تورم تشدید شود.
در چنین شرایطی، مدل‌های اقتصادی نرخ ارز را به طور متوسط بیش از ۲۸۰ هزار تومان برآورد می‌کنند.
البته این ارقام قطعی نیستند و تحقق توافق سیاسی، کاهش تحریم‌ها یا افزایش صادرات نفت می‌تواند مسیر بازار ارز را تغییر دهد.
آینده بازار ارز به چه عواملی وابسته است؟
بر اساس جمع‌بندی این تحلیل، مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده نرخ ارز در اقتصاد ایران عبارت‌اند از:
- درآمدهای نفتی
- رشد نقدینگی
- نرخ تورم
- خروج سرمایه
- وضعیت روابط خارجی
- رشد اقتصادی
- سیاست‌های پولی و ارزی
به اعتقاد کارشناسان، اگرچه سیاست‌های کوتاه‌مدت بانک مرکزی می‌توانند از شدت نوسانات بازار ارز بکاهند، اما دستیابی به ثبات پایدار بدون اصلاح این متغیرهای بنیادین امکان‌پذیر نخواهد بود.
جمع‌بندی
تحلیل ارائه‌شده در همایش «چشم‌انداز اقتصاد ایران ۱۴۰۵» نشان می‌دهد آینده بازار ارز بیش از هر زمان دیگری به متغیرهای بنیادین اقتصاد و تحولات سیاسی وابسته است. در سناریوی تداوم شرایط فعلی، نرخ دلار می‌تواند در محدوده ۲۳۰ تا ۲۴۰ هزار تومان نوسان کند، اما در صورت تشدید تنش‌های سیاسی و کاهش درآمدهای ارزی، احتمال عبور نرخ ارز از ۲۸۰ هزار تومان نیز وجود دارد.
در نهایت، کارشناسان تأکید می‌کنند که ایجاد ثبات پایدار در بازار ارز تنها با اصلاح ساختارهای اقتصادی، کنترل رشد نقدینگی، افزایش درآمدهای ارزی، کاهش خروج سرمایه و بهبود روابط خارجی امکان‌پذیر خواهد بود؛ در غیر این صورت، مداخلات مقطعی بانک مرکزی تنها می‌تواند نوسانات کوتاه‌مدت را مدیریت کند و قادر به تغییر روند بلندمدت بازار نخواهد بود.
