تخلفات بازار سرمایه و نحوه رسیدگی به آن‌ها
اعتماد سرمایه‌گذاران زمانی حفظ می‌شود که معاملات تحت نظارت انجام شوند، اطلاعات بااهمیت به‌موقع منتشر شود و با رفتارهایی مانند دستکاری قیمت، استفاده از اطلاعات نهانی و ارائه اطلاعات گمراه‌کننده برخورد شود. در قسمت دوازدهم مجموعه پادکست‌های آموزشی قانون بازار سرمایه، با انواع تخلفات و جرائم بورسی، نهادهای ناظر، مراحل رسیدگی و راه‌های پیگیری حقوق سرمایه‌گذاران آشنا می‌شویم.
در این قسمت از پادکست آسال کست می‌شنوید:
- تخلف در بازار سرمایه چیست؟
- تخلف انضباطی چه تفاوتی با جرم بورسی دارد؟
- دستکاری قیمت چگونه اتفاق می‌افتد؟
- اطلاعات نهانی چیست و استفاده از آن چه پیامدی دارد؟
- چه نهادهایی بر معاملات بازار نظارت می‌کنند؟
- تخلفات ناشران، کارگزاران و سایر نهادهای مالی چگونه بررسی می‌شوند؟
- سرمایه‌گذاران چگونه می‌توانند شکایت خود را ثبت و پیگیری کنند؟
چرا نظارت بر بازار سرمایه اهمیت دارد؟
بازار سرمایه بر پایه اطلاعات، اعتماد و رفتار منصفانه شکل می‌گیرد. سرمایه‌گذاران زمانی می‌توانند تصمیم آگاهانه بگیرند که به اطلاعات رسمی دسترسی داشته باشند و مطمئن شوند معاملات در چهارچوب مقررات انجام می‌شوند.
اگر اطلاعات مهم به‌صورت نابرابر در اختیار اشخاص قرار گیرد یا قیمت‌ها با معاملات ساختگی تغییر کنند، اعتماد عمومی و کارایی بازار آسیب می‌بیند. به همین دلیل، قانون بازار اوراق بهادار و دستورالعمل‌های اجرایی آن برای ناشران، کارگزاران، مدیران، معامله‌گران و سایر فعالان بازار وظایف مشخصی تعیین کرده‌اند. نظارت نمی‌تواند تمام ریسک‌های سرمایه‌گذاری یا همه تخلفات را از بین ببرد، اما امکان شناسایی رفتارهای غیرعادی و پیگیری قانونی آن‌ها را فراهم می‌کند.
تخلف در بازار سرمایه چیست؟
تخلف بازار سرمایه به رفتاری گفته می‌شود که برخلاف قوانین، مقررات، دستورالعمل‌ها یا الزامات حرفه‌ای بازار انجام شده باشد. این رفتار ممکن است از سوی ناشر، کارگزار، نهاد مالی، مدیر، کارمند یا سایر اشخاص فعال در بازار انجام شود. نوع رسیدگی و ضمانت اجرای آن نیز به ماهیت رفتار و مقررات نقض‌شده بستگی دارد.
هر زیان معاملاتی الزاماً نتیجه تخلف نیست. کاهش قیمت یک سهم، محقق‌نشدن پیش‌بینی سود یا زیان ناشی از نوسانات عادی بازار، به‌تنهایی وقوع تخلف را اثبات نمی‌کند.
تفاوت تخلف انضباطی، جرم بورسی و اختلاف چیست؟
این سه مفهوم مسیرهای رسیدگی متفاوتی دارند و نباید به‌جای یکدیگر استفاده شوند.
تخلف انضباطی
تخلف انضباطی معمولاً به رعایت‌نکردن مقررات حرفه‌ای یا دستورالعمل‌های بازار مربوط می‌شود. این تخلفات ممکن است در مراجع انضباطی بورس‌ها، فرابورس یا سازمان بورس بررسی شوند. تذکر، اخطار، جریمه انضباطی، محدودیت فعالیت، تعلیق و سلب صلاحیت می‌تواند حسب نوع تخلف و مقررات مربوط در نظر گرفته شود.
جرم بورسی
برخی رفتارها در قانون جرم‌انگاری شده‌اند و رسیدگی به آن‌ها در صلاحیت مراجع قضایی است. استفاده از اطلاعات نهانی، دستکاری بازار و انتشار عامدانه اطلاعات خلاف واقع می‌تواند حسب شرایط از مصادیق جرائم بازار سرمایه باشد. تشخیص نهایی جرم، مسئولیت مرتکب و تعیین مجازات بر عهده مرجع صالح قضایی است.
اختلاف حرفه‌ای یا مطالبه خسارت
ممکن است میان سرمایه‌گذار و کارگزار، سبدگردان، ناشر یا سایر اشخاص تحت نظارت اختلافی ایجاد شود. این اختلاف ممکن است به اجرای قرارداد، تسویه معامله، کارمزد، نحوه ارائه خدمت یا مطالبه خسارت مربوط باشد. مسیر رسیدگی به چنین اختلافی با رسیدگی انضباطی یا کیفری یکسان نیست و ممکن است از طریق سازش و سپس مرجع داوری بازار سرمایه پیگیری شود.
مهم‌ترین تخلفات و جرائم بازار سرمایه
رفتارهای مختلفی ممکن است مشمول رسیدگی انضباطی، حقوقی یا کیفری شوند. مهم‌ترین نمونه‌ها عبارت‌اند از:
- استفاده از اطلاعات نهانی
- دستکاری قیمت یا حجم معاملات
- ایجاد معاملات ساختگی
- انتشار اطلاعات خلاف واقع یا گمراه‌کننده
- افشانکردن اطلاعات بااهمیت در موعد مقرر
- ارائه گزارش‌های ناقص یا نادرست
- انجام فعالیت حرفه‌ای بدون مجوز لازم
- استفاده نادرست از دارایی یا اطلاعات مشتری
- رعایت‌نکردن اولویت سفارش‌های مشتریان
- ایجاد تعارض منافع و مدیریت‌نکردن آن
- تبلیغات گمراه‌کننده درباره بازدهی یا ریسک
- نقض مقررات توسط ناشران یا نهادهای مالی
- اخلال در فرایند عادی معاملات
- پنهان‌کردن اطلاعات اثرگذار بر تصمیم سرمایه‌گذاران
قرارگرفتن یک رفتار در هر یک از این دسته‌ها باید بر اساس اسناد، شرایط پرونده و نظر مرجع صالح تعیین شود.
دستکاری قیمت در بورس چیست؟
دستکاری بازار به رفتارهایی گفته می‌شود که با هدف ایجاد تصویری غیرواقعی یا گمراه‌کننده از قیمت، حجم معاملات یا میزان عرضه و تقاضا انجام می‌شوند. برای مثال، شخص یا گروهی ممکن است با ثبت سفارش‌های هماهنگ، معاملات صوری یا انتشار اطلاعات نادرست، سایر سرمایه‌گذاران را درباره وضعیت واقعی یک سهم گمراه کنند.
نشانه‌های احتمالی دستکاری می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
- معاملات هماهنگ میان حساب‌های مرتبط
- ایجاد حجم غیرواقعی در معاملات
- ثبت و حذف مکرر سفارش‌های بزرگ
- ایجاد صف خرید یا فروش کاذب
- معامله با هدف القای قیمت خاص
- انتشار شایعه هم‌زمان با معاملات جهت‌دار
- انجام معاملات صوری بدون تغییر واقعی مالکیت
مشاهده یکی از این نشانه‌ها به‌تنهایی وقوع جرم را ثابت نمی‌کند. تشخیص دستکاری نیازمند بررسی داده‌های معاملاتی، ارتباط حساب‌ها، الگوی سفارش‌ها و قصد اشخاص است.
مطالعه بیشتر: «مفاهیم پرکاربرد بازار سرمایه – ETF»
اطلاعات نهانی چیست؟
اطلاعات نهانی به اطلاعات افشانشده‌ای گفته می‌شود که مستقیماً یا غیرمستقیم به اوراق بهادار، ناشر یا معاملات مربوط است و در صورت انتشار می‌تواند بر قیمت یا تصمیم سرمایه‌گذاران اثر بگذارد.
نمونه‌های احتمالی اطلاعات نهانی عبارت‌اند از:
- انعقاد یا فسخ قرارداد مهم
- تغییر قابل‌توجه در تولید یا فروش
- تصمیم درباره افزایش سرمایه
- تغییر عمده در سودآوری شرکت
- واگذاری دارایی بااهمیت
- ادغام، تملک یا تغییر کنترل شرکت
- وقوع رویداد مالی یا حقوقی اثرگذار
اشخاصی که به دلیل سمت، شغل، ارتباط حرفه‌ای یا قراردادی به چنین اطلاعاتی دسترسی دارند، نباید پیش از انتشار عمومی از آن برای معامله یا ارائه منفعت به دیگران استفاده کنند.
افشا نکردن اطلاعات چه پیامدی دارد؟
ناشران موظف‌اند اطلاعات مقرر و رویدادهای بااهمیت را در زمان و قالب تعیین‌شده منتشر کنند. تأخیر، نقص یا ارائه اطلاعات گمراه‌کننده می‌تواند تصمیم سرمایه‌گذاران را تحت‌تأثیر قرار دهد. در چنین شرایطی ممکن است از ناشر توضیح خواسته شود، نماد معاملاتی متوقف شود یا موضوع در مراجع انضباطی و قانونی بررسی شود. مسئولیت احتمالی مدیران یا اشخاص مرتبط به نقش آن‌ها، نوع اطلاعات، میزان اهمیت موضوع و سایر شرایط پرونده بستگی دارد.
تخلفات کارگزاری‌ها و نهادهای مالی
کارگزاران، سبدگردان‌ها، مشاوران سرمایه‌گذاری و سایر نهادهای مالی باید در محدوده مجوز و مطابق مقررات حرفه‌ای فعالیت کنند.
نمونه‌هایی از تخلفات احتمالی این نهادها عبارت‌اند از:
- رعایت‌نکردن اولویت سفارش‌های مشتری
- استفاده غیرمجاز از منابع یا اطلاعات مشتری
- دریافت کارمزد خارج از ضوابط
- ارائه اطلاعات نادرست یا تبلیغات گمراه‌کننده
- انجام فعالیت خارج از محدوده مجوز
- رعایت‌نکردن الزامات مبارزه با پول‌شویی
- مدیریت‌نکردن تضاد منافع
- افشای اطلاعات محرمانه مشتری
- رعایت‌نکردن مفاد قرارداد سبدگردانی
- ارائه گزارش ناقص یا خلاف واقع
اثبات تخلف نیازمند بررسی قراردادها، گردش حساب، سوابق سفارش، مکاتبات و سایر مستندات مربوط است.
چه نهادهایی بر بازار سرمایه نظارت می‌کنند؟
نظارت بر بازار سرمایه در سطوح مختلف انجام می‌شود و هر نهاد بر اساس قوانین و مقررات، مسئولیت مشخصی دارد.
سازمان بورس و اوراق بهادار
سازمان بورس نهاد ناظر بازار سرمایه است و بر فعالیت بورس‌ها، فرابورس، ناشران، کارگزاران و نهادهای مالی تحت نظارت کنترل دارد.
بورس‌ها و فرابورس ایران
بورس‌ها و فرابورس بر معاملات، اعضا، ناشران پذیرفته‌شده و رعایت مقررات بازار خود نظارت می‌کنند. سامانه‌های نظارتی این نهادها می‌توانند سفارش‌ها و معاملات غیرعادی را شناسایی کنند.
مراجع و هیئت‌های انضباطی
این مراجع تخلفات حرفه‌ای و انضباطی اشخاص تحت نظارت را بر اساس صلاحیت و مقررات مربوط بررسی می‌کنند.
هیئت داوری بازار اوراق بهادار
هیئت داوری به اختلافات حرفه‌ای میان فعالان بازار، ناشران، نهادهای مالی و سرمایه‌گذاران در حدود صلاحیت قانونی خود رسیدگی می‌کند.
مراجع قضایی
در مواردی که رفتار ارتکابی واجد وصف کیفری باشد، رسیدگی و تعیین مجازات در صلاحیت مراجع قضایی قرار می‌گیرد.
فرایند رسیدگی به تخلفات چگونه است؟
نوع فرایند به ماهیت موضوع بستگی دارد، اما رسیدگی می‌تواند شامل مراحل زیر باشد:
۱. دریافت گزارش، شکایت یا شناسایی رفتار غیرعادی
۲. جمع‌آوری اطلاعات و مستندات
۳. بررسی اولیه موضوع
۴. درخواست توضیح از اشخاص مرتبط
۵. ارجاع پرونده به مرجع صالح
۶. بررسی دفاعیات و دلایل طرفین
۷. صدور رأی یا اتخاذ تصمیم
۸. رسیدگی به اعتراض در صورت پیش‌بینی مسیر اعتراض
۹. اجرای تصمیم یا رأی نهایی
رسیدگی به تخلف انضباطی، جرم بورسی و اختلاف مالی ممکن است در مراجع متفاوت و با تشریفات جداگانه انجام شود.
سرمایه‌گذار چگونه تخلف را گزارش کند؟
اگر سرمایه‌گذار احتمال می‌دهد تخلفی رخ داده است، باید پیش از ثبت شکایت، مدارک مرتبط را جمع‌آوری کند.
مهم‌ترین مستندات عبارت‌اند از:
- گزارش گردش حساب
- سوابق سفارش‌ها و معاملات
- قرارداد منعقدشده با نهاد مالی
- پیام‌ها و مکاتبات رسمی
- رسیدهای پرداخت
- تصاویر اطلاعیه‌ها یا تبلیغات
- پیام ناظر بازار
- اطلاعیه‌های منتشرشده در سامانه کدال
- مشخصات نماد و تاریخ وقوع رویداد
- شرح دقیق خسارت یا درخواست
پس از جمع‌آوری مدارک، موضوع باید از طریق سامانه‌ها و مسیرهای رسمی اعلام‌شده توسط سازمان بورس یا نهاد مربوط ثبت شود. ثبت شکایت به معنای اثبات خودکار تخلف یا تضمین جبران خسارت نیست. مرجع رسیدگی باید ادعا، مستندات و دفاعیات طرف مقابل را بررسی کند.
هنگام مشاهده تخلف احتمالی چه کاری انجام دهیم؟
در مواجهه با یک رفتار مشکوک بهتر است اقدامات زیر انجام شود:
- از تصمیم‌گیری عجولانه خودداری کنید.
- اطلاعات را از منابع رسمی بررسی کنید.
- تاریخ، ساعت و جزئیات رویداد را ثبت کنید.
- مستندات را بدون ویرایش نگهداری کنید.
- موضوع را دقیق و بدون اتهام‌زنی غیرمستند شرح دهید.
- شکایت را از مسیر رسمی ثبت کنید.
- شماره پیگیری و مکاتبات را نگه دارید.
- اطلاعات محرمانه حساب خود را در شبکه‌های اجتماعی منتشر نکنید.
- برای موضوعات پیچیده از مشاوره تخصصی استفاده کنید.
انتشار عمومی اتهام اثبات‌نشده می‌تواند برای شخص منتشرکننده نیز پیامد حقوقی ایجاد کند؛ بنابراین، استفاده از مسیر رسمی اهمیت دارد.
مقررات انضباطی چگونه از سرمایه‌گذار حمایت می‌کنند؟
مقررات انضباطی با تعیین وظایف فعالان بازار و پیش‌بینی روش رسیدگی، امکان شناسایی و پیگیری رفتارهای ناقض مقررات را فراهم می‌کنند. این مقررات می‌توانند به افزایش شفافیت، تقویت مسئولیت‌پذیری نهادهای مالی و کاهش زمینه سوءاستفاده کمک کنند؛ اما هیچ سازوکار نظارتی نمی‌تواند سود سرمایه‌گذاری یا جبران همه زیان‌ها را تضمین کند. سرمایه‌گذار همچنان باید پیش از معامله، اعتبار منابع اطلاعاتی، مجوز ارائه‌دهندگان خدمات، صورت‌های مالی و ریسک دارایی موردنظر را بررسی کند.
جمع‌بندی قسمت دوازدهم پادکست قانون بازار سرمایه
در قسمت دوازدهم پادکست قانون بازار سرمایه با مفهوم تخلف انضباطی، جرم بورسی، دستکاری بازار، اطلاعات نهانی و فرایند رسیدگی به شکایت‌ها آشنا شدیم. تخلف انضباطی، جرم و اختلاف حرفه‌ای مفاهیم یکسانی نیستند و هرکدام می‌توانند مسیر رسیدگی متفاوتی داشته باشند. سرمایه‌گذار باید شکایت خود را همراه با مستندات از طریق مراجع رسمی ثبت کند و از انتشار اتهام‌های اثبات‌نشده خودداری کند.
اجرای مقررات، نظارت بر معاملات و پیگیری تخلفات از ارکان حفظ اعتماد در بازار سرمایه هستند؛ بااین‌حال، نظارت قانونی جایگزین تحلیل، مدیریت ریسک و تصمیم‌گیری آگاهانه سرمایه‌گذار نیست.
